Środa Popielcowa

Memento homo, quia pul vis es et In pulverem reverteris.

Pamiętaj, człowiecze, że prochem jesteś i w proch się obrócisz.

Tablice z przykazaniami otrzymał Mojżesz po odbyciu czterdziestodniowego postu. Przez 40 dni pościli Eliasz, Daniel i Niniwici. Przez 40 dni padał deszcz podczas Potopu. Przez 40 lat żywili się Izraelici manną na pustyni. Przez 40 dni Jezus Chrystus pościł na pustyni. Okres czterdziestodniowego postu to okres zabawienia, obfity w łaskę czas doskonałego oczyszczenia się, odnowienia na duchu, czas rozpamiętywania Męki Pańskiej, czas przygotowania się na duchowe zmartwychwstanie z Chrystusem.

Post trwający przez 40 dni poprzedzających święto Paschy chrześcijańskiej, najprawdopodobniej rozpowszechnił się w pierwszej połowie IV w. Zgodnie z kanonem 5 soboru nicejskiego I (325) rozpoczynał się on w szóstą niedzielę przed Wielkanocą, a kończył się w Wielki Czwartek. Takie terminy potwierdzał Euzebiusz z Cezarei („De sollemnitate paschali” 4,5), św. Atanazy (Listy świąteczne) oraz Egeria w „Itirierarium Aetheriae”. Listy św. Atanazego oraz zachowane mowy papieża św. Leona I Wielkiego wspominały o okresie wielkiego postu, jako czasie czterdziestodniowych ćwiczeń duchowych.

Okres Wielkiego Postu u dawnych chrześcijan post był bardzo surowy. Za wyjątkiem chorych i słabego zdrowia, jedli oni raz na dzień po nieszporach. Wielki Post rozpoczyna tzw. Środa Popielcowa. W tym dniu kapłan przed Mszą poświęca popiół z przeszłorocznych palm i posypuje nim głowy wiernych, mówiąc: „Pamiętaj, że prochem jesteś i w proch się obrócisz”, albo „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”.

Popiół jest symbolem znikomości wszystkiego, co ziemskie, i znakiem pokuty za grzechy. Począwszy od połowy V wieku, w poniedziałek następujący po pierwszej niedzieli Wielkiego Postu wypełniano obrzęd wypędzania publicznych pokutników, na których ciążyły duże przewinienia. Pokutnicy przystępowali do tajnej spowiedzi przed biskupem (albo wyznaczonym przez niego delegatem), po czym o wyznaczonej godzinie stawiali się przed wejściem do kościoła. Byli wprowadzani do środka, a biskup i prezbiterzy posypywali im głowy popiołem. Wypowiadano przy tym formułę pochodzącą z biblijnego wersetu: „Pamiętaj człowiecze, że jesteś prochem i w proch się obrócisz; czyń pokutę, abyś miał życie wieczne” (Rdz 3,19). Następnie biskup kropił wodą święconą ich, a następnie przeznaczone dla nich ubrania pokutne. Po Litanii do Wszystkich Świętych (podczas jej odmawiania leżeli na posadzce kościoła) byli wypędzani na zewnątrz. Od początku VII wieku obrzęd ten był sprawowany już w środę, przed pierwszą niedzielą Wielkiego Postu. Z czasem inni wierni z poczucia własnej nędzy i dla dodania otuchy pokutnikom prosili kapłana o posypywanie ich głów popiołem. Tak ustalił się zwyczaj powszechnego posypywania popiołem na początku Wielkiego Postu. Obrzęd ten należy do sakramentaliów, kto więc przystępuje do niego pobożnie, ze skruchą, może otrzymać odpuszczenie grzechów powszednich.

Myślą przewodnią Środy Popielcowej jest: „Postanów i błagaj u Boga, byś w duchu Jezusa Chrystusa rozpoczął i wypełnił ten czas pokuty i walki”.

Pamiętajmy, że w ten dzień obowiązuje nas post ścisły (jeden posiłek do syta w ciągu dnia) i wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych. Jest to początek Wielkiego Postu, okresu szczególnego, co ukazuje powyższy artykuł, więc dobrze pomyśleć o jakimś postanowieniu, aby bardziej umartwić ciało i duszę i przygotować się tym samym na radosną uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego.

Oprac. na podstawie: K. Naskręcki, Liturgika, czyli wykład obrzędów kościelnych w krótkim zarysie, Warszawa 1937; A. Reiners, Ofiara Mszy św. w tajemnicach i cudach, Mikołów-Warszawa, 1904; G. Szmyd, Mszał Rzymski na niedziele i święta, Lwów 1935.