Memento homo, quia pul vis es et In
pulverem reverteris.
Pamiętaj, człowiecze, że prochem
jesteś i w proch się obrócisz.
Tablice z przykazaniami
otrzymał Mojżesz po odbyciu czterdziestodniowego postu. Przez 40 dni pościli
Eliasz, Daniel i Niniwici. Przez 40 dni padał deszcz podczas Potopu. Przez 40
lat żywili się Izraelici manną na pustyni. Przez 40 dni Jezus Chrystus pościł
na pustyni. Okres czterdziestodniowego postu to okres zabawienia, obfity w
łaskę czas doskonałego oczyszczenia się, odnowienia na duchu, czas
rozpamiętywania Męki Pańskiej, czas przygotowania się na duchowe
zmartwychwstanie z Chrystusem.
Post trwający przez 40
dni poprzedzających święto Paschy chrześcijańskiej, najprawdopodobniej
rozpowszechnił się w pierwszej połowie IV w. Zgodnie z kanonem 5 soboru
nicejskiego I (325) rozpoczynał się on w szóstą niedzielę przed Wielkanocą, a
kończył się w Wielki Czwartek. Takie terminy potwierdzał Euzebiusz z Cezarei
(„De sollemnitate paschali” 4,5), św. Atanazy (Listy świąteczne) oraz Egeria w
„Itirierarium Aetheriae”. Listy św. Atanazego oraz zachowane mowy papieża św.
Leona I Wielkiego wspominały o okresie wielkiego postu, jako czasie
czterdziestodniowych ćwiczeń duchowych.
Okres Wielkiego Postu u
dawnych chrześcijan post był bardzo surowy. Za wyjątkiem chorych i słabego
zdrowia, jedli oni raz na dzień po nieszporach. Wielki Post rozpoczyna tzw.
Środa Popielcowa. W tym dniu kapłan przed Mszą poświęca popiół z
przeszłorocznych palm i posypuje nim głowy wiernych, mówiąc: „Pamiętaj, że prochem jesteś i w proch się
obrócisz”, albo „Nawracajcie się i
wierzcie w Ewangelię”.
Popiół jest symbolem
znikomości wszystkiego, co ziemskie, i znakiem pokuty za grzechy. Począwszy od
połowy V wieku, w poniedziałek następujący po pierwszej niedzieli Wielkiego Postu
wypełniano obrzęd wypędzania publicznych pokutników, na których ciążyły duże
przewinienia. Pokutnicy przystępowali do tajnej spowiedzi przed biskupem (albo
wyznaczonym przez niego delegatem), po czym o wyznaczonej godzinie stawiali się
przed wejściem do kościoła. Byli wprowadzani do środka, a biskup i prezbiterzy
posypywali im głowy popiołem. Wypowiadano przy tym formułę pochodzącą z
biblijnego wersetu: „Pamiętaj człowiecze,
że jesteś prochem i w proch się obrócisz; czyń pokutę, abyś miał życie wieczne”
(Rdz 3,19). Następnie biskup kropił wodą święconą ich, a następnie
przeznaczone dla nich ubrania pokutne. Po Litanii do Wszystkich Świętych
(podczas jej odmawiania leżeli na posadzce kościoła) byli wypędzani na
zewnątrz. Od początku VII wieku obrzęd ten był sprawowany już w środę, przed
pierwszą niedzielą Wielkiego Postu. Z czasem inni wierni z
poczucia własnej nędzy i dla dodania otuchy pokutnikom prosili kapłana o
posypywanie ich głów popiołem. Tak ustalił się zwyczaj powszechnego posypywania
popiołem na początku Wielkiego Postu. Obrzęd ten należy do sakramentaliów, kto więc
przystępuje do niego pobożnie, ze skruchą, może otrzymać odpuszczenie grzechów
powszednich.
Myślą przewodnią Środy
Popielcowej jest: „Postanów i błagaj u
Boga, byś w duchu Jezusa Chrystusa rozpoczął i wypełnił ten czas pokuty i
walki”.
Pamiętajmy, że w ten
dzień obowiązuje nas post ścisły (jeden posiłek do syta w ciągu dnia) i
wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych. Jest to początek Wielkiego Postu, okresu
szczególnego, co ukazuje powyższy artykuł, więc dobrze pomyśleć o jakimś
postanowieniu, aby bardziej umartwić ciało i duszę i przygotować się tym samym
na radosną uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego.
Oprac. na podstawie: K. Naskręcki,
Liturgika, czyli wykład obrzędów kościelnych w krótkim zarysie, Warszawa 1937;
A. Reiners, Ofiara Mszy św. w tajemnicach i cudach, Mikołów-Warszawa, 1904; G.
Szmyd, Mszał Rzymski na niedziele i święta, Lwów 1935.
